← Artykuły

Planety22 listopada 20263 min czytania

Wielka koniunkcja Jowisza i Saturna. Co ile lat i kiedy następna?

Co ok. 20 lat Jowisz dogania Saturna na niebie. W 2020 r. zbliżyły się na 6′, najbliżej od stuleci. Następne koniunkcje w 2040, 2060 i 2080 r. i jak je zobaczyć z Polski.

Jowisz i Saturn jako dwa bliskie jasne punkty nad horyzontem o zmierzchu, 21 grudnia 2020 roku
NASA / Bill Ingalls

Wielka koniunkcja to moment, w którym Jowisz wyprzedza na niebie Saturna. Obie planety, oglądane z Ziemi, stoją wtedy obok siebie. Zdarza się to średnio co 19,9 roku. Ostatnia była 21 grudnia 2020 r.: planety zbliżyły się na zaledwie 6 minut kątowych, pięć razy mniej niż średnica Księżyca. Następne przypadną na 31 października 2040, 8 kwietnia 2060 i 15 marca 2080 r.

Skąd co 20 lat?

Jowisz okrąża Słońce w 11,86 roku, Saturn w 29,46 roku. Jowisz, jak wskazówka minutowa na zegarze, co jakiś czas dogania wolniejszego Saturna. Z prostego rachunku wychodzi 1 / (1/11,86 − 1/29,46) ≈ 19,86 roku. Ziemia też krąży wokół Słońca, więc dokładne daty z Ziemi różnią się o kilka miesięcy, ale rytm 20 lat zostaje.

Każda kolejna koniunkcja wypada ok. 243° dalej na ekliptyce, czyli prawie w jednej trzeciej okręgu „do tyłu”. Trzy kolejne koniunkcje tworzą na niebie ogromny trójkąt, który powoli się obraca. Astronomowie dawnych wieków, w tym Johannes Kepler, nazywali go wielkim trygonem i przywiązywali do niego wielką wagę.

Wielkie koniunkcje XXI wieku: jak będą widoczne z Polski

Policzyliśmy najmniejszą odległość planet i ich położenie nad Warszawą o zmierzchu lub o świcie:

DataOdległość planetKiedy patrzećWysokość JowiszaOcena
21.12.20200,10° (6′)wieczór, nisko na południowym zachodzie11°historyczna, ale nisko
31.10.20401,1°rano, na wschodzie, ok. 5:5012°trudna, blisko Słońca
8.04.20601,1°wieczór, na zachodzie, ok. 20:0028°dobra
15.03.20800,10° (6′)rano, na południowym wschodzie5°bardzo bliska, ale bardzo nisko

Koniunkcja z 2060 r. będzie najłatwiejsza do obserwacji: wysoko na wieczornym niebie, w gwiazdozbiorze Byka, z planetami w odległości dwóch średnic Księżyca. Ta z 2080 r. dorówna bliskością tej z 2020 r., ale z Polski będzie widoczna tylko nisko przed świtem.

Grudzień 2020: najbliżej od 1623 r.

Koniunkcja z 21 grudnia 2020 r. była wyjątkowa. Tak blisko planety nie zbliżyły się od 1623 r., ale wtedy były za blisko Słońca, żeby je zobaczyć. Podobnie bliską i do tego dobrze widoczną koniunkcję obserwowano ostatnio w 1226 r. W 2020 r. w lornetce i małym teleskopie oba olbrzymy mieściły się w jednym polu widzenia: Jowisz z czterema księżycami i Saturn z pierścieniami. W rzeczywistości dzieliło je ponad 700 mln km.

Gołym okiem planety wyglądały wtedy prawie jak jedna, wydłużona gwiazda. Media nazwały ją „Gwiazdą Betlejemską”, bo zjawisko wypadło tuż przed świętami.

Gwiazda Betlejemska i Kepler

W 1603 r. Johannes Kepler obserwował wielką koniunkcję i zaczął się zastanawiać, czy podobne zjawisko nie stało za biblijną gwiazdą. Wyliczył, że w 7 r. p.n.e. doszło do potrójnej koniunkcji Jowisza i Saturna w gwiazdozbiorze Ryb. Przez ruch wsteczny planety minęły się wtedy trzy razy w ciągu kilku miesięcy. To jedna z najczęściej przytaczanych hipotez astronomicznych dotyczących Gwiazdy Betlejemskiej, choć nie jedyna i niemożliwa do rozstrzygnięcia.

Potrójne koniunkcje zdarzają się, gdy koniunkcja wypada blisko opozycji, czyli gdy Ziemia „wyprzedza” obie planety i te pozornie cofają się na niebie. Ostatnia była w latach 1980–1981. Żadna z koniunkcji opisanych w tabeli nie będzie potrójna.

Inne koniunkcje warte uwagi

Wielkie koniunkcje są rzadkie, ale planety mijają się na niebie co kilka miesięcy. Najefektowniejsze są koniunkcje Wenus i Jowisza, dwóch najjaśniejszych planet, które zdarzają się mniej więcej co rok. Ciekawe są też zbliżenia planet do Księżyca: cienki sierp obok jasnej planety to jeden z najpiękniejszych widoków o zmierzchu. Na przełomie listopada i grudnia 2026 r. blisko siebie, w gwiazdozbiorze Lwa, przed świtem stoją Jowisz i Mars (zobacz: Parada planet).

Na kiedypełnia.pl

Koniunkcje planet (zbliżenia na mniej niż 3°) znajdziesz w kalendarzu zjawisk. W dziale Układ Słoneczny możesz przewinąć czas i zobaczyć, jak Jowisz dogania Saturna na orbitach. Na profilach Jowisza i Saturna sprawdzisz, gdzie są dziś na niebie.

Czytaj dalej