← Artykuły

Ziemia22 listopada 20263 min czytania

Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny. Czym się różnią?

Po zachodzie Słońca niebo ciemnieje w trzech etapach, wyznaczonych przez głębokość Słońca pod horyzontem: 6°, 12° i 18°. Latem w Polsce nie ma nocy astronomicznej nawet przez dwa miesiące.

Warstwy atmosfery Ziemi podświetlone zachodzącym Słońcem, widziane z orbity
NASA / JSC (STS-100)

Zmierzch to czas między zachodem Słońca a pełną nocą. Astronomowie dzielą go na trzy etapy według tego, jak głęboko Słońce zeszło pod horyzont:

  • zmierzch cywilny: od zachodu do −6°,
  • zmierzch żeglarski: od −6° do −12°,
  • zmierzch astronomiczny: od −12° do −18°.

Gdy Słońce jest niżej niż 18°, zaczyna się noc astronomiczna i niebo jest tak ciemne, jak to możliwe. Rano te same etapy występują w odwrotnej kolejności jako świt astronomiczny, żeglarski i cywilny.

Trzy rodzaje zmierzchu w praktyce

Zmierzch cywilny (0° do −6°). Bez latarni da się czytać na zewnątrz i swobodnie się poruszać. Na niebie pojawiają się najjaśniejsze obiekty: Wenus, Jowisz, Syriusz. To czas niebieskiej godziny i pasa Wenus.

Zmierzch żeglarski (−6° do −12°). Nazwa pochodzi z nawigacji: na morzu wciąż widać linię horyzontu, a jednocześnie świecą już jasne gwiazdy. Nawigator mógł zmierzyć sekstantem ich wysokość nad horyzontem i wyznaczyć pozycję statku. Na lądzie kontury drzew i budynków są jeszcze widoczne na tle nieba, ale do czytania potrzeba już lampy.

Zmierzch astronomiczny (−12° do −18°). Laikowi niebo wydaje się już całkiem ciemne. Astronom widzi jednak resztki poświaty, które przeszkadzają w obserwacji najsłabszych galaktyk i mgławic oraz w astrofotografii. Dopiero po −18° rozproszone światło słoneczne przestaje rozjaśniać niebo.

Ile trwa zmierzch w Warszawie?

Policzyliśmy, ile minut po zachodzie Słońca kończy się każdy etap:

DataZachódKoniec cywilnegoKoniec żeglarskiegoKoniec astronomicznego
21.12.202615:2516:06 (+41 min)16:50 (+85 min)17:31 (+127 min)
20.03.202717:4818:22 (+34 min)19:02 (+74 min)19:44 (+116 min)
21.06.202721:0021:50 (+50 min)23:11 (+130 min)nie kończy się
23.09.202718:3219:06 (+34 min)19:46 (+74 min)20:28 (+115 min)

Najkrótsze zmierzchy są w okolicy równonocy, bo Słońce schodzi wtedy pod horyzont najbardziej stromo. Latem zsuwa się pod skosem, więc wszystko trwa dłużej. W czerwcu zmierzch astronomiczny w ogóle się nie kończy.

Białe noce: latem w Polsce nie ma nocy astronomicznej

Żeby w danym miejscu była noc astronomiczna, Słońce musi zejść co najmniej 18° pod horyzont. W czerwcu, gdy Słońce ma najwyższą deklinację, warunek ten spełnia się tylko na południe od ok. 48,6° szerokości północnej. Cała Polska leży dalej na północ. W okolicy przesilenia letniego nigdzie w kraju nie zapada więc pełna noc, a północny horyzont jaśnieje przez całą noc.

Policzyliśmy, ile nocy w 2027 r. obejdzie się bez nocy astronomicznej:

MiejsceBez nocy astronomicznejLiczba nocy
Zakopane7.06 – 5.0729
Kraków31.05 – 11.0742
Warszawa19.05 – 23.0766
Gdańsk10.05 – 1.0884
Jastrzębia Góra8.05 – 3.0888

Na samej północy Polski jest jeszcze ciekawiej. Na szerokości powyżej ok. 54,6° Słońce w czerwcu nie schodzi nawet 12° pod horyzont, więc zmierzch żeglarski płynnie przechodzi w świt żeglarski. W 2027 r. w Jastrzębiej Górze, w okolicach Rozewia i na Helu dzieje się tak przez ok. 18 nocy, od 12 do 29 czerwca. W Gdańsku (54,35°) już nie.

Co to oznacza dla obserwatorów?

  • Droga Mleczna, słabe galaktyki, astrofotografia: potrzebujesz nocy astronomicznej, czyli w Polsce od sierpnia do kwietnia, najlepiej przy nowiu.
  • Planety, Księżyc, jasne gwiazdy: wystarczy zmierzch żeglarski, a nawet cywilny.
  • Obłoki srebrzyste: to letnie zjawisko widoczne właśnie dzięki białym nocom. Najwyższe chmury w atmosferze, ok. 80 km nad Ziemią, świecą wtedy w środku nocy nad północnym horyzontem.
  • Przeloty ISS: latem stacja bywa oświetlona przez całą noc. Więcej w artykule Jak zobaczyć ISS gołym okiem.

Zmierzch po polsku

W polszczyźnie mamy na te pory piękne słowa: zmrok, szarówka, brzask, świtanie. Nie mają one ścisłych definicji. Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny to z kolei pojęcia precyzyjne, których używają astronomowie, meteorolodzy i żeglarze na całym świecie.

Na kiedypełnia.pl

W panelu Słońca na stronie głównej znajdziesz dzisiejsze godziny wszystkich trzech zmierzchów i świtów dla swojego miejsca, a przy wysokości Słońca opis, w której fazie zmierzchu jesteśmy teraz. Mapa ciemnego nieba podpowie, gdzie w pobliżu niebo jest najciemniejsze.

Czytaj dalej