← Artykuły

Gwiazdozbiory22 listopada 20264 min czytania

Najjaśniejsze gwiazdy nieba i ich kolory. Które widać z Polski?

Syriusz, Arktur, Wega, Kapella… Ranking najjaśniejszych gwiazd widocznych z Polski z odległościami i temperaturami. Wyjaśniamy też, dlaczego gwiazdy mają kolory i czemu Syriusz migocze na tęczowo.

Młoda gromada gwiazd NGC 3603 w różnych kolorach, otoczona obłokami gazu, na zdjęciu z Teleskopu Hubble'a
NASA / ESA / Hubble (Goddard Space Flight Center)

Najjaśniejszą gwiazdą nocnego nieba jest Syriusz (−1,46 mag), widoczny zimą nisko na południu. Za nim, wśród gwiazd widocznych z Polski, są Arktur, Wega, Kapella i Rigel. Jaśniejsze od wszystkich gwiazd bywają tylko Księżyc, Wenus, Jowisz, czasem Mars i Merkury. Gwiazdy różnią się też kolorem, od czerwonej Betelgezy po niebieskobiałą Spikę. Kolor zdradza temperaturę powierzchni gwiazdy.

Ranking: najjaśniejsze gwiazdy widoczne z Polski

#GwiazdaGwiazdozbiórJasnośćOdległośćKolorTemperaturaKiedy wieczorem
1SyriuszWielki Pies−1,468,6 lśbiały, lekko niebieskiok. 9900 Kzima
2ArkturWolarz−0,0537 lśpomarańczowyok. 4300 Kwiosna, lato
3WegaLutnia0,0325 lśbiałyok. 9600 Klato, jesień
4KapellaWoźnica0,0843 lśżółtyok. 5000–5700 Kjesień, zima
5RigelOrion0,13ok. 860 lśniebieskobiałyok. 12 000 Kzima
6ProcjonMały Pies0,3411,5 lśżółtobiałyok. 6500 Kzima
7BetelgezaOrionok. 0,5 (zmienna)ok. 550 lśczerwonopomarańczowyok. 3600 Kzima
8AltairOrzeł0,7616,7 lśbiałyok. 7700 Klato, jesień
9AldebaranByk0,8665 lśpomarańczowyok. 3900 Kzima
10AntaresSkorpionok. 1,0ok. 550 lśczerwonyok. 3500 Klato, bardzo nisko
11SpikaPanna0,97ok. 250 lśniebieskobiałyok. 22 000 Kwiosna
12PolluksBliźnięta1,1434 lśpomarańczowyok. 4700 Kzima

Na liście światowej między nimi są jeszcze Kanopus (−0,74), Alfa Centauri (−0,27, najbliższy nam układ gwiazd), Achernar, Hadar i Akruks. Leżą jednak za daleko na południe i z Polski nigdy nie wschodzą. Z kolei Fomalhaut (1,16) i Antares wznoszą się u nas zaledwie na kilka do kilkunastu stopni.

Skala jasności: im mniejsza liczba, tym jaśniej

Jasność gwiazd astronomowie podają w wielkościach gwiazdowych (magnitudo). Skala pochodzi od starożytnego Hipparcha, który najjaśniejsze gwiazdy nazwał „pierwszej wielkości”, a ledwo widoczne „szóstej”. Dziś wiemy, że:

  • różnica 5 magnitudo to dokładnie 100 razy jasności,
  • 1 magnitudo to ok. 2,5 razy,
  • liczby mogą być ujemne: Syriusz ma −1,46, Wenus nawet −4,9, a Księżyc w pełni ok. −12,7.

Gołym okiem pod ciemnym niebem widać gwiazdy do ok. 6 mag. W mieście czasem tylko do 2–3 mag.

Dlaczego gwiazdy mają kolory?

Kolor gwiazdy zależy od temperatury jej powierzchni, tak jak kolor rozgrzanego metalu:

  • ok. 3000–4000 K: czerwone i pomarańczowe (Betelgeza, Antares, Aldebaran),
  • ok. 5000–6000 K: żółte (Słońce, Kapella),
  • ok. 7000–10 000 K: białe (Wega, Syriusz, Altair),
  • powyżej 10 000 K: niebieskobiałe (Rigel, Spika).

To dokładnie odwrotnie niż na kranach: niebieski znaczy gorący, czerwony to „chłodny”. Czerwone olbrzymy, takie jak Betelgeza i Antares, są chłodne na powierzchni, ale tak ogromne, że świecą dziesiątki tysięcy razy mocniej niż Słońce.

Gołym okiem kolory widać tylko u najjaśniejszych gwiazd. Słabe światło odbierają w oku pręciki, które nie rozróżniają barw. Spróbuj zestawić czerwoną Betelgezę z niebieskim Rigelem w Orionie albo pomarańczowego Arktura z białą Wegą latem. Lornetka, lekko rozogniskowana, wydobywa kolory jeszcze wyraźniej.

Syriusz mieni się na tęczowo. Dlaczego?

Wszystkie gwiazdy migoczą, bo ich światło przechodzi przez niespokojne powietrze. Syriusz w Polsce świeci jednak zawsze nisko, najwyżej ok. 20° nad horyzontem, więc jego światło przebija się przez grubą warstwę atmosfery. Powietrze działa jak pryzmat: lekko rozszczepia światło, a turbulencje na przemian „podsuwają” nam to niebieską, to czerwoną część. Stąd błyski kolorów, które często biorą się za UFO.

Planety migoczą dużo mniej, bo nie są punktami, tylko maleńkimi tarczami. To prosty sposób, żeby odróżnić jasną planetę od gwiazdy.

Najjaśniejsze nie znaczy najbliższe

Jasność na niebie zależy od dwóch rzeczy: jak mocno gwiazda świeci i jak daleko jest. Syriusz jest jasny, bo jest blisko, tylko 8,6 roku świetlnego. Rigel świeci prawie tak samo jasno z odległości ok. 860 lat świetlnych, bo jest ok. 100 razy dalej i dziesiątki tysięcy razy mocniejszy od Słońca. Najbliższa gwiazda po Słońcu, Proxima Centauri, jest za to tak słaba, że gołym okiem jej nie zobaczysz.

Na kiedypełnia.pl

Na mapie nieba gwiazdy mają kolory odpowiadające ich temperaturom, a wielkość punktu zależy od jasności. Po najechaniu na gwiazdę zobaczysz jej nazwę, jasność, gwiazdozbiór, wysokość nad horyzontem i to, czy jest teraz widoczna gołym okiem.

Czytaj dalej