← Artykuły

Księżyc22 listopada 20263 min czytania

Jak powstał Księżyc? Hipoteza wielkiego zderzenia

Ok. 4,5 mld lat temu w młodą Ziemię uderzyła planeta wielkości Marsa. Z wyrzuconej materii w krótkim czasie uformował się Księżyc. Skąd to wiemy i czego wciąż nie rozumiemy?

Wizja artystyczna zderzenia dwóch skalistych planet w młodym układzie planetarnym
NASA / JPL-Caltech

Według najlepiej potwierdzonej hipotezy Księżyc powstał w wyniku zderzenia. Ok. 4,5 mld lat temu, kilkadziesiąt milionów lat po narodzinach Układu Słonecznego, w młodą Ziemię uderzyło ciało wielkości Marsa, nazwane Theia. Zderzenie stopiło zewnętrzne warstwy obu planet. Część rozgrzanej materii trafiła na orbitę wokół Ziemi, a z tego dysku szybko zlepił się Księżyc.

Jak przebiegło zderzenie

Theia nie uderzyła centralnie, tylko z ukosa. Symulacje komputerowe pokazują, że:

  1. żelazne jądro Thei zatonęło w Ziemi i połączyło się z jej jądrem,
  2. ze skalistych płaszczy obu planet powstał rozżarzony dysk pary i stopionej skały wokół Ziemi,
  3. Księżyc zebrał się z tego dysku w ciągu lat, a według części nowszych symulacji nawet w ciągu kilku godzin,
  4. początkowo krążył zaledwie kilkadziesiąt tysięcy kilometrów od Ziemi i na niebie wyglądał na wielokrotnie większy niż dziś.

Dowody: co przywieźli astronauci Apollo

Przed lotami Apollo rozważano trzy hipotezy. Według pierwszej Księżyc oderwał się od szybko wirującej Ziemi (George Darwin, XIX w.). Według drugiej został przechwycony przez grawitację Ziemi. Według trzeciej powstał obok niej z tego samego obłoku. Próbki skał z lat 1969–1972, w sumie 382 kg, wskazały jednak na zderzenie:

  • Mało żelaza. Jądro Księżyca jest małe, ma tylko ok. 1–2% jego masy (u Ziemi ok. 30%). To zgadza się z tym, że Księżyc powstał z płaszczy skalnych, a nie z jąder.
  • Brak lotnych pierwiastków. Księżycowe skały są „wypieczone”, mają mniej wody, potasu czy cynku niż ziemskie. Tak wygląda materia, która była mocno rozgrzana.
  • Ocean magmy. Jasne wyżyny Księżyca zbudowane są z lekkiego anortozytu, który wypłynął na powierzchnię oceanu stopionej skały. Żeby cały Księżyc był kiedyś stopiony, potrzeba ogromnej energii, a uderzenie ją dostarcza.
  • Wiek. Najstarsze skały księżycowe mają ok. 4,4–4,5 mld lat, czyli są niewiele młodsze od Układu Słonecznego.

Zagadka: Księżyc jest zbyt podobny do Ziemi

Jest jeden problem. Według prostych symulacji Księżyc powinien powstać głównie z materii Thei. Tymczasem skład izotopowy skał księżycowych (tlenu, tytanu, wolframu) jest niemal identyczny z ziemskim. A różne ciała Układu Słonecznego, na przykład Mars czy meteoryty, mają wyraźnie różne „odciski palców” izotopów.

Naukowcy proponują kilka rozwiązań:

  • Theia była „bliźniaczką” Ziemi, powstała w tej samej części Układu Słonecznego i miała podobny skład,
  • zderzenie było silniejsze, niż sądzono, a materia obu planet wymieszała się dokładnie, być może w postaci rozgrzanej, wirującej chmury pary skalnej, nazwanej synestią,
  • było kilka mniejszych zderzeń i Księżyc powstał z połączenia kilku „księżyców”.

Każda z tych wersji zachowuje główną ideę wielkiego zderzenia. Różnią się szczegółami, które próbują rozstrzygnąć badania nowych próbek. Chińskie misje Chang'e 5 (2020) i Chang'e 6 (2024) przywiozły skały z młodych równin lawowych i, po raz pierwszy, z niewidocznej strony Księżyca. Kolejne mają przywieźć astronauci programu Artemis.

Księżyc wciąż się oddala

Astronauci Apollo 11, 14 i 15 zostawili na Księżycu retroreflektory, czyli lustra odbijające światło lasera z powrotem w stronę, z której przyszło. Mierząc czas powrotu impulsu, od ponad 50 lat wyznacza się odległość do Księżyca z dokładnością do milimetrów. Wynik: Księżyc oddala się od Ziemi o ok. 3,8 cm rocznie, mniej więcej tak szybko, jak rosną paznokcie.

To skutek pływów. Ziemia obraca się szybciej, niż Księżyc obiega ją po orbicie, więc wypukłość pływowa „wyprzedza” Księżyc i lekko go przyspiesza. Ziemia traci przy tym energię obrotu, przez co doba wydłuża się średnio o ok. 2 milisekundy na stulecie. Kiedy Księżyc powstał, ziemska doba trwała zaledwie kilka godzin.

Dlaczego to ważne?

Duży Księżyc stabilizuje nachylenie osi Ziemi, a od tego nachylenia zależą pory roku. Bez niego oś mogłaby się z czasem chwiać znacznie mocniej, a klimat zmieniałby się gwałtowniej. Pływy kształtowały też wybrzeża, w których, według części biologów, życie mogło po raz pierwszy wyjść na ląd. Wielkie zderzenie sprzed 4,5 mld lat ma więc pośrednio wpływ także na nas.

Na kiedypełnia.pl

Na stronie Księżyc dziś zobaczysz aktualną fazę, odległość Księżyca od Ziemi (zmienia się w ciągu miesiąca o ponad 40 tys. km) i mapę mórz, czyli dawnych wylewów lawy po kolejnych uderzeniach.

Czytaj dalej