← Artykuły

Kosmos22 listopada 20263 min czytania

Czas gwiazdowy. Zegar astronomów, który spieszy się o 4 minuty dziennie

Doba gwiazdowa trwa 23 h 56 min 4 s, czyli krócej niż słoneczna. Dlatego gwiazdy wschodzą każdego dnia o ok. 4 minuty wcześniej, a co miesiąc o 2 godziny. Jak działa czas gwiazdowy i do czego służy?

Ślady gwiazd nad nocną stroną Ziemi na długim naświetleniu z pokładu ISS
NASA / JSC

Czas gwiazdowy to czas mierzony obrotem Ziemi względem gwiazd, a nie Słońca. Doba gwiazdowa trwa 23 h 56 min 4,09 s, ok. 3 min 56 s krócej niż zwykła doba słoneczna. Dlatego każda gwiazda wschodzi, góruje i zachodzi codziennie o te prawie 4 minuty wcześniej, a w ciągu miesiąca o ok. 2 godziny. Astronomowie używają czasu gwiazdowego, bo mówi on wprost, która część nieba jest akurat nad głową.

Dlaczego doba gwiazdowa jest krótsza?

Ziemia w ciągu doby nie tylko się obraca, ale też przesuwa się po orbicie o prawie 1°. Po pełnym obrocie względem gwiazd (doba gwiazdowa) Słońce jest więc „trochę z boku” i Ziemia musi obrócić się jeszcze o ok. 1°, żeby Słońce znów stanęło na południku. To dodatkowe 1° zajmuje prawie 4 minuty.

W ciągu roku różnica sumuje się do pełnego obrotu. Ziemia obraca się względem gwiazd 366,24 razy, a względem Słońca tylko 365,24 razy. Jeden obrót „zjada” obieg wokół Słońca.

Gwiazdy przychodzą wcześniej: przykład Betelgezy

Policzyliśmy, o której w Warszawie góruje Betelgeza, czerwona gwiazda w Orionie:

DataGórowanie Betelgezy
15 grudnia 202623:54
15 stycznia 202721:52
15 lutego 202719:50
15 marca 202718:00

Co miesiąc ok. 2 godziny wcześniej. Dlatego ten sam gwiazdozbiór w grudniu ogląda się przed północą, w lutym zaraz po zmroku, a latem w ogóle, bo góruje wtedy w dzień. To jest właśnie mechanizm „gwiazdozbiorów zimowych” i „letnich” (zobacz: Niebo zimą).

Co pokazuje zegar gwiazdowy?

Astronomowie zapisują położenie gwiazd we współrzędnych podobnych do geograficznych. Deklinacja odpowiada szerokości geograficznej, a rektascensja długości, tylko mierzy się ją w godzinach, od 0 h do 24 h.

Lokalny czas gwiazdowy jest równy rektascensji tych obiektów, które właśnie przechodzą przez Twój południk, czyli stoją najwyżej nad południowym horyzontem. Jeśli zegar gwiazdowy pokazuje 5 h 35 min, to góruje Mgławica w Orionie (rektascensja 5 h 35 min). Wystarczy jedno spojrzenie na zegar gwiazdowy, żeby wiedzieć, co jest teraz najlepiej widoczne.

Przykłady dla Warszawy:

Chwila (czas polski)Lokalny czas gwiazdowyCo góruje
1.12.2026, 21:002 h 07 minBaran, okolice Andromedy i Perseusza
21.03.2027, 22:0010 h 21 minLew z Regulusem
21.06.2027, 23:0016 h 23 minHerkules, Wężownik, Skorpion nisko
23.09.2027, 22:0021 h 34 minŁabędź, Pegaz wschodzi wysoko

Czas gwiazdowy w Warszawie a w Greenwich

Czas gwiazdowy zależy od długości geograficznej. Warszawa leży na 21° długości wschodniej, więc jej czas gwiazdowy wyprzedza czas gwiazdowy Greenwich o 1 h 24 min. W Szczecinie (14,6° E) różnica wynosi niecałą godzinę, a w Białymstoku (23,2° E) ponad półtorej. Gwiazdy górują w Białymstoku o ok. 34 minuty wcześniej niż w Szczecinie.

Raz w roku, w okolicy równonocy jesiennej (22 września), czas gwiazdowy Greenwich o północy UTC wynosi prawie dokładnie 0 h. Od tego dnia oba zegary się rozjeżdżają, aż po pół roku różnią się o 12 godzin.

Do czego to się przydaje?

  • Ustawianie teleskopu. Teleskopy z montażem paralaktycznym mają koło rektascensji, które ustawia się według czasu gwiazdowego. Komputerowe systemy GoTo liczą go same.
  • Planowanie obserwacji. Obserwatoria planują noce według tego, które obiekty są najwyżej nad horyzontem, czyli według czasu gwiazdowego.
  • Radioteleskopy i satelity. Śledzenie źródeł na niebie wymaga precyzyjnego czasu gwiazdowego. Uwzględnia się w nim nawet drobne „kołysanie” osi Ziemi (nutację).

W dawnych obserwatoriach wisiały dwa zegary: jeden szedł według czasu słonecznego, drugi według gwiazdowego i co dzień „uciekał” o prawie 4 minuty.

Na kiedypełnia.pl

Na mapie nieba przesuń suwak czasu o dzień, a zobaczysz, że gwiazdy wracają na prawie to samo miejsce, tylko 4 minuty wcześniej. Przesuń o miesiąc, a cały obraz nieba obróci się o ok. 30°.

Czytaj dalej