← Artykuły

Gwiazdozbiory22 listopada 20264 min czytania

Niebo zimą. Orion, Byk i Wielki Pies. Przewodnik dla początkujących

Zimą na polskim niebie świeci najwięcej jasnych gwiazd w roku. Orion z Betelgezą i Rigelem, Syriusz, Plejady i Aldebaran. Podpowiadamy, gdzie i o której ich szukać.

Wnętrze Wielkiej Mgławicy w Orionie na zdjęciu z Teleskopu Hubble'a
NASA and the Hubble Heritage Team (STScI/AURA)

Zimowe niebo to najjaśniejsza część roku nad Polską. W grudniowy, styczniowy czy lutowy wieczór na południowej stronie nieba świeci jednocześnie siedem gwiazd pierwszej wielkości. Wszystko kręci się wokół Oriona, najłatwiejszego do rozpoznania gwiazdozbioru. Od niego trafisz do Byka, Wielkiego Psa, Bliźniąt i Woźnicy.

Orion: od niego zacznij

Szukaj trzech jasnych gwiazd w równym rzędzie. To Pas Oriona (Alnitak, Alnilam i Mintaka). Nad nim i pod nim stoją dwie najjaśniejsze gwiazdy gwiazdozbioru:

  • Betelgeza (lewy górny róg), wyraźnie pomarańczowoczerwona. To czerwony nadolbrzym oddalony o ok. 550 lat świetlnych. Gdyby stanął w miejscu Słońca, sięgałby za orbitę Marsa. Na przełomie 2019 i 2020 r. Betelgeza wyraźnie przygasła, bo wyrzuciła obłok pyłu.
  • Rigel (prawy dolny róg), niebieskobiały, ok. 860 lat świetlnych od nas. Świeci dziesiątki tysięcy razy mocniej niż Słońce.

Pod Pasem zwisa „miecz” Oriona. Środkowa „gwiazda” miecza to w rzeczywistości Wielka Mgławica w Orionie (M42), obłok gazu, w którym rodzą się nowe gwiazdy, ok. 1350 lat świetlnych od nas. Gołym okiem widać ją jako mglistą plamkę, a przez lornetkę jako jasną chmurkę z kilkoma gwiazdami w środku.

Kiedy patrzeć (Warszawa): w połowie grudnia Orion góruje tuż przed północą (23:35), w połowie stycznia o 21:33, a w połowie lutego już o 19:31. Wznosi się wtedy na ok. 37° nad południowy horyzont.

Wielki Pies i Syriusz: najjaśniejsza gwiazda nocy

Przedłuż linię Pasa Oriona w lewo, w dół. Trafisz na Syriusza, najjaśniejszą gwiazdę nocnego nieba (−1,46 mag). Jest blisko, tylko 8,6 roku świetlnego od nas. Ma też niewidocznego gołym okiem towarzysza, białego karła Syriusza B.

W Polsce Syriusz nigdy nie wznosi się wysoko: w Warszawie najwyżej na 21°, w Gdańsku na 19°, w Zakopanem na 24°. Światło przechodzi więc przez grubą warstwę powietrza i gwiazda mocno migocze, czasem na zmianę na niebiesko, biało i czerwono. To nie UFO, tylko turbulencje w atmosferze.

W połowie grudnia Syriusz wschodzi ok. 20:10 i góruje ok. 0:45. W połowie stycznia góruje o 22:41, a w połowie lutego o 20:39.

Byk: Aldebaran, Hiady i Plejady

Przedłuż Pas Oriona w prawo, w górę. Trafisz na pomarańczowego Aldebarana, „oko Byka”, ok. 65 lat świetlnych od nas. Wokół niego leży gromada w kształcie litery V, Hiady. Aldebaran do niej nie należy, jest tylko na pierwszym planie, ponad dwa razy bliżej.

Dalej w tym samym kierunku zobaczysz Plejady (M45), zwane też Siedmioma Siostrami. To zwarta gromada młodych gwiazd ok. 440 lat świetlnych od nas. Gołym okiem dostrzeżesz 6–7 z nich, a przez lornetkę kilkadziesiąt. Plejady górują w połowie grudnia ok. 21:45, wysoko, na wysokości 62°.

Zimowy Sześciokąt i Zimowy Trójkąt

Jasne zimowe gwiazdy układają się w dwie figury, które pomagają się orientować:

  • Zimowy Trójkąt: Betelgeza, Syriusz i Procjon z Małego Psa (11,5 roku świetlnego od nas).
  • Zimowy Sześciokąt: Rigel, Aldebaran, Kapella (Woźnica), Polluks z Kastorem (Bliźnięta), Procjon i Syriusz. Betelgeza leży mniej więcej w środku.

Kapella w Polsce nigdy nie zachodzi. Zimą w środku nocy przechodzi prawie przez zenit (84° nad horyzontem w Warszawie). Żółta, jasna gwiazda prosto nad głową to właśnie ona.

Kiedy i jak oglądać

ObiektOdległośćGórowanie 15 stycznia (Warszawa)Wysokość
Plejadyok. 440 lś19:4562°
Aldebaran65 lś20:3354°
Kapella43 lś21:1484°
Pas Oriona1200–2000 lś21:3337°
Betelgezaok. 550 lś21:5245°
Syriusz8,6 lś22:4121°
Procjon11,5 lś23:3643°

Każdego miesiąca gwiazdy górują ok. 2 godziny wcześniej. W grudniu Orion jest więc „gwiazdą” późnego wieczoru, w lutym jest najlepiej widoczny zaraz po zmroku, a w marcu już po zmroku chyli się ku zachodowi.

Kilka rad:

  • Daj oczom 15–20 minut w ciemności i nie zerkaj w tym czasie na jasny ekran telefonu.
  • Zimą powietrze jest często bardzo przejrzyste, ale też mroźne. Ubierz się cieplej, niż wydaje się potrzebne.
  • Mgławicę w Orionie i Plejady najlepiej oglądać przez zwykłą lornetkę 7×50 lub 10×50, opartą o coś stabilnego.

Na kiedypełnia.pl

Na mapie nieba wpisz „Orion” albo „Syriusz” w wyszukiwarkę, a mapa pokaże, gdzie są teraz nad Twoim horyzontem i o której górują. Opisy gwiazdozbiorów znajdziesz w działach Orion, Byk i Wielki Pies.

Czytaj dalej