Plamy na Słońcu i 11-letni cykl słoneczny. Gdzie jesteśmy teraz?
Słońce co ok. 11 lat przechodzi od spokoju do burzliwego maksimum. Maksimum 25. cyklu przypadło na październik 2024 r. Co to są plamy, skąd cykl i dlaczego zorze wciąż się zdarzają?

Cykl słoneczny to trwający średnio ok. 11 lat rytm aktywności Słońca. W minimum na tarczy przez wiele dni nie ma żadnej plamy. W maksimum widać ich dziesiątki, a Słońce częściej wybucha rozbłyskami i wyrzuca obłoki plazmy, które na Ziemi wywołują zorze. Obecny, 25. cykl osiągnął maksimum w październiku 2024 r. i teraz powoli wygasa.
Czym są plamy słoneczne?
Plamy to miejsca, gdzie silne pole magnetyczne wynurza się z wnętrza Słońca i hamuje dopływ gorącej materii z dołu. Powierzchnia Słońca (fotosfera) ma ok. 5500°C, a wnętrze plamy ok. 3500°C. Plama wcale nie jest ciemna. Gdyby świeciła sama na niebie, byłaby jaśniejsza od Księżyca w pełni. Wygląda na czarną tylko w kontraście z gorętszym otoczeniem.
Duże plamy są większe od Ziemi. Grupa AR 12192 z października 2014 r., widoczna na zdjęciu tytułowym, miała średnicę ok. 130 tys. km, około dziesięciu Ziem. Plamy powstają, zmieniają się i znikają w ciągu dni lub tygodni, a obrót Słońca (ok. 27 dni) przesuwa je po tarczy.
Skąd się bierze cykl?
Słońce nie obraca się jak bryła sztywna. Równik okrąża oś w ok. 25 dni, a okolice biegunów w ponad 30. Ten różnicowy obrót zwija i wzmacnia linie pola magnetycznego, aż ich pęki wypływają na powierzchnię jako plamy. Po kilku latach pole się „przeplata” i jego bieguny zamieniają się miejscami. Pełny cykl magnetyczny, po którym pole wraca do początkowego układu, trwa więc ok. 22 lat (cykl Hale'a). 11 lat to cykl plam.
Cykl odkrył w 1843 r. niemiecki aptekarz i astronom amator Heinrich Schwabe, który przez 17 lat codziennie liczył plamy. Ciągłą numerację prowadzi się od cyklu, który zaczął się w 1755 r.
25. cykl: silniejszy, niż przewidywano
Cykl 25. zaczął się w grudniu 2019 r. W 2019 r. panel ekspertów NASA i NOAA zapowiadał słaby cykl z maksimum ok. 115 plam w połowie 2025 r. Słońce okazało się jednak aktywniejsze:
- październik 2024: maksimum wygładzonej (13-miesięcznej) liczby plam, ok. 161 według belgijskiego centrum SILSO,
- sierpień 2024: najwyższa miesięczna średnia, ok. 216,
- maj 2024: najsilniejsza burza geomagnetyczna od ponad 20 lat (stopień G5). Zorze widziano wtedy w całej Polsce, aż po Tatry.
Teraz jesteśmy w fazie spadkowej. Plam ubywa i następne minimum spodziewane jest około 2030 r.
Faza spadkowa wcale nie jest nudna
Paradoksalnie właśnie w kilku latach po maksimum zdarza się sporo silnych burz geomagnetycznych. Słońce ma wtedy mniej plam, ale duże, złożone grupy wciąż się pojawiają. Dochodzą do tego dziury koronalne, z których wypływa szybki wiatr słoneczny. Szansa na zorzę polarną w Polsce jest więc wciąż realna, choć z roku na rok coraz mniejsza.
Czy cykl wpływa na klimat?
W skali 11-letniego cyklu całkowita moc promieniowania Słońca zmienia się tylko o ok. 0,1%. To za mało, żeby wyjaśnić obecne ocieplenie, które od dziesięcioleci idzie w górę niezależnie od rytmu plam. Ciekawy wyjątek to minimum Maundera (ok. 1645–1715), gdy plam prawie nie było. Zbiegło się z najzimniejszą częścią tzw. małej epoki lodowej w Europie, choć dużą rolę grały też wybuchy wulkanów.
Dużo wyraźniej cykl działa na technikę: silne burze zakłócają łączność radiową i GPS, zwiększają opór atmosfery dla satelitów i mogą przeciążać sieci energetyczne. Najsilniejsza znana burza, zdarzenie Carringtona z 1859 r., zapalała iskry w telegrafach.
Jak bezpiecznie oglądać plamy
Nigdy nie patrz na Słońce przez lornetkę ani teleskop bez filtra. Bezpieczne sposoby to:
- certyfikowany filtr słoneczny (folia lub szkło spełniające normę ISO 12312-2) zakładany na przód obiektywu,
- projekcja: obraz z lornetki lub teleskopu rzuca się na biały karton, bez patrzenia w okular,
- okulary do zaćmień pokażą gołym okiem tylko największe plamy.
Na kiedypełnia.pl
W dziale Słońce znajdziesz aktualne zdjęcia tarczy z sondy SDO, bieżące dane NOAA o rozbłyskach i burzach geomagnetycznych oraz wykres cyklu słonecznego z prognozą. Na stronie głównej, gdy rośnie szansa na zorzę, pojawia się wskaźnik Kp.

