Zanieczyszczenie światłem. Dlaczego w mieście nie widać gwiazd?
Ponad 99% Europejczyków żyje pod sztucznie rozjaśnionym niebem, a 60% nie widzi Drogi Mlecznej. Skąd łuna nad miastami, ile gwiazd tracimy i co można zrobić?

W mieście nie widać gwiazd, bo niebo świeci. Światło latarni, reklam, okien i parkingów ucieka w górę, rozprasza się na cząsteczkach powietrza, pyle i kropelkach wody, a potem wraca do nas jako szaropomarańczowa łuna. Na jej tle słabe gwiazdy giną tak samo jak w dzień: one nadal tam są, tylko tło jest za jasne. Pod naprawdę ciemnym niebem gołym okiem widać naraz ok. 2500 gwiazd, w centrum dużego miasta najwyżej kilkadziesiąt.
Skala problemu
Według Światowego atlasu sztucznej jasności nieba (Falchi i in., 2016, Science Advances):
- ponad 80% ludzi na świecie i ponad 99% mieszkańców Europy i USA żyje pod niebem rozjaśnionym sztucznym światłem,
- Drogi Mlecznej nie widzi z miejsca zamieszkania ponad jedna trzecia ludzkości, w tym ok. 60% Europejczyków i prawie 80% mieszkańców Ameryki Północnej.
Problem szybko rośnie. Analiza ponad 50 tys. obserwacji wolontariuszy z programu Globe at Night (Kyba i in., 2023, Science) pokazała, że w latach 2011–2022 jasność nocnego nieba rosła średnio o 9,6% rocznie. To oznacza podwojenie jasności w niecałe 8 lat. Dziecko, które w miejscu urodzenia widziało 250 gwiazd, w wieku 18 lat zobaczy ich tam już tylko ok. 100.
Dlaczego satelity tego nie widzą?
Zdjęcia satelitarne Ziemi nocą, takie jak „Black Marble” NASA, pokazują, gdzie świeci. Czujnik satelity VIIRS słabo rejestruje jednak niebieską część światła, a współczesne białe LED-y mają jej dużo. Kiedy miasta wymieniały sodowe, pomarańczowe latarnie na białe LED-y, z orbity wyglądało to czasem jak spadek jasności. Z ziemi niebo robiło się tymczasem jaśniejsze. Dodatkowo niebieskie światło rozprasza się w atmosferze najsilniej, z tego samego powodu, z którego niebo w dzień jest niebieskie. Zimne, białe światło rozświetla więc niebo bardziej niż ciepłe przy tej samej mocy.
Nie tylko astronomowie tracą
- Ptaki wędrowne nawigują według gwiazd i dezorientują się nad oświetlonymi miastami. Co roku miliony giną, uderzając w podświetlone budynki.
- Owady krążą wokół lamp aż do wyczerpania. Sztuczne światło nocą to jeden z czynników spadku ich liczebności, a od owadów zależą zapylanie roślin i ptaki.
- Ludzie: światło nocą, zwłaszcza niebieskie, hamuje wydzielanie melatoniny, hormonu snu. Lampa świecąca w okno sypialni to realny problem zdrowotny, a nie tylko estetyczny.
- Pieniądze i energia: światło skierowane w niebo nikomu nie służy, a trzeba za nie zapłacić.
Co można zrobić? Pięć zasad dobrego oświetlenia
Organizacja DarkSky International proponuje proste reguły, które nie wymagają gaszenia miast:
- Tylko tam, gdzie potrzeba. Oświetlaj chodnik, a nie fasadę, drzewa i niebo.
- Tylko w dół. Oprawy w pełni osłonięte, które nie świecą powyżej poziomu.
- Nie jaśniej, niż trzeba. Wiele ulic i parkingów jest oświetlonych mocniej, niż wymagają przepisy.
- Tylko wtedy, gdy potrzeba. Czujniki ruchu, ściemnianie po północy, wyłączanie podświetleń reklam nocą.
- Ciepła barwa. Najlepiej 3000 K i mniej, w pobliżu przyrody nawet 2200 K, zamiast zimnej bieli 4000–6500 K.
W domu możesz zacząć od siebie: osłonić lampę ogrodową, skierować ją w dół, wymienić zimną żarówkę LED na ciepłą i dodać czujnik ruchu przy wejściu.
Satelity: nowa łuna
Coraz większy kłopot to też konstelacje satelitów. Każdy satelita odbija światło Słońca i na zdjęciach z długim naświetleniem zostawia jasną smugę. Przy dziesiątkach tysięcy satelitów na orbicie problem dotyczy już także obserwatoriów zawodowych. Firmy wprowadzają ciemniejsze powłoki, ale rozwiązania wciąż nie ma.
Ciemne niebo da się odzyskać
Zanieczyszczenie światłem ma jedną zaletę: znika w chwili, gdy zgasimy światło. Nie zostawia śladów jak smog czy plastik. Miejsca takie jak polskie parki ciemnego nieba pokazują, że wystarczy zmienić oprawy i nawyki, żeby nad gminą znów pojawiła się Droga Mleczna.
Na kiedypełnia.pl
Na stronie Ciemne niebo sprawdzisz, jak jasne jest niebo w Twojej lokalizacji: od „centrum dużego miasta” po „bardzo ciemne niebo”. Zobaczysz też, gdzie najbliżej możesz pojechać, żeby zobaczyć Drogę Mleczną. Mapę oparliśmy na nocnych zdjęciach satelitarnych NASA z naszą kalibracją. Słabe wykrywanie białych LED-ów przez satelity sprawia, że w miastach niebo bywa jeszcze jaśniejsze, niż wynika z mapy.

