← Artykuły

Gwiazdozbiory22 listopada 20263 min czytania

Trójkąt Letni. Jak znaleźć Wegę, Deneb i Altair?

Wega, Deneb i Altair tworzą największy drogowskaz letniego nieba. Wega w Warszawie nigdy nie zachodzi, a Deneb jest setki razy dalej niż dwie pozostałe. Przewodnik.

Pas Drogi Mlecznej nad nocną Ziemią na zdjęciu z Międzynarodowej Stacji Kosmicznej
NASA / Kjell Lindgren

Trójkąt Letni to układ trzech jasnych gwiazd: Wegi z Lutni, Denebu z Łabędzia i Altaira z Orła. Latem wieczorem stoi wysoko na wschodzie i południu, w sierpniu prawie nad głową, a jesienią po zmroku przesuwa się na zachód. To nie gwiazdozbiór, tylko asteryzm, czyli łatwy do zapamiętania kształt, który pomaga odnaleźć się na niebie.

Trzy gwiazdy, trzy różne światy

GwiazdaGwiazdozbiórJasnośćOdległośćCo ją wyróżnia
WegaLutnia0,03 mag25 lat świetlnychnajjaśniejsza z trójki, biało-niebieska
AltairOrzeł0,76 mag16,7 roku świetlnegojedna z najbliższych jasnych gwiazd, wiruje w ok. 9 godzin
DenebŁabędź1,25 magok. 1500–2600 lat świetlnychnadolbrzym, jedna z najjaśniejszych znanych gwiazd Galaktyki

Wega i Altair to bliscy sąsiedzi Słońca. Deneb świeci na naszym niebie prawie tak samo jasno, mimo że jest setki razy dalej. Jego prawdziwa moc to dziesiątki, a może i ponad sto tysięcy Słońc. Odległość Denebu znamy słabo, bo jest za daleko na dokładny pomiar paralaksy.

Jak go znaleźć

  1. Wega to najjaśniejsza gwiazda wysoko na niebie letnim wieczorem, biała i wyraźna. Obok niej mały równoległobok gwiazd Lutni.
  2. Deneb znajdziesz na lewo od Wegi, w odległości mniej więcej szerokości dłoni na wyciągniętej ręce. Wyznacza ogon Łabędzia. Cały Łabędź wygląda jak wielki krzyż, dlatego nazywa się go też Krzyżem Północnym.
  3. Altair leży niżej, na południe od pozostałych dwóch. Łatwo go poznać po dwóch słabszych gwiazdach po obu stronach, ułożonych w krótką linię.

Przez środek Trójkąta płynie Droga Mleczna. Przy ciemnym niebie widać, że w Łabędziu dzieli się na dwie odnogi, przegrodzone ciemnymi obłokami pyłu (tzw. Wielka Szczelina).

Kiedy patrzeć (Warszawa)

DataWega górujeDeneb górujeAltair góruje
21 czerwca 20271:14 (77°)3:18 (83°)2:28 (47°)
15 sierpnia 202721:3723:4222:51
15 października 202717:3819:4218:52

W czerwcu Trójkąt wschodzi wieczorem na wschodzie, ale noce są jasne. W sierpniu i wrześniu o 22:00 stoi wysoko na południu, wręcz nad głową. Wtedy jest najpiękniejszy. Jesienią widać go zaraz po zmroku nad zachodnim horyzontem, nawet jeszcze w listopadzie.

Wega nigdy nie zachodzi w Warszawie

To ciekawostka dla wnikliwych. Gwiazda nie zachodzi, gdy jej deklinacja jest większa niż 90° minus szerokość geograficzna. W Warszawie (52,2° N) Wega w najniższym punkcie, w zimowe wieczory nad północnym horyzontem, ma jeszcze ok. 1° wysokości. Jest więc gwiazdą okołobiegunową, choć w praktyce znika za drzewami i domami. W Zakopanem schodzi już ok. 2° pod horyzont i zachodzi. Deneb nie zachodzi nigdzie w Polsce: w Warszawie najniżej ma 7,5°, a w Zakopanem 4,6°.

Do zobaczenia przez lornetkę

  • Albireo (Łabędź, „dziób” ptaka): przez lornetkę albo mały teleskop rozpada się na dwie gwiazdy, złotą i niebieską. To jeden z najpiękniejszych kontrastów kolorów na niebie.
  • Mgławica Pierścień (M57) w Lutni, między dwiema dolnymi gwiazdami równoległoboku. To wydmuszka gazu wyrzuconego przez umierającą gwiazdę. Potrzebny jest teleskop.
  • Epsilon Lutni, czyli „podwójna podwójna”, obok Wegi. Przez lornetkę widać dwie gwiazdy, a przez teleskop każda z nich znów okazuje się podwójna.
  • Wieszak (Collinder 399) w Lisku, między Altairem a Wegą. Asteryzm wyglądający jak wieszak na ubrania.

Legendy i historia

W Azji Wschodniej Wega i Altair to Tkaczka i Pasterz, para kochanków rozdzielona Niebiańską Rzeką, czyli Drogą Mleczną. Mogą się spotkać tylko raz w roku, siódmego dnia siódmego miesiąca. W Japonii obchodzi się wtedy święto Tanabata, a w Chinach Qixi.

Wega w przeszłości była gwiazdą polarną. Przez powolny ruch osi Ziemi (precesję) ok. 14 tys. lat temu znajdowała się blisko bieguna niebieskiego i znów się przy nim znajdzie za ok. 12 tys. lat. To też gwiazda wzorcowa: przez długi czas służyła za punkt zerowy skali jasności gwiazd.

Nazwa „Trójkąt Letni” upowszechniła się w XX wieku dzięki popularyzatorom astronomii, m.in. Brytyjczykowi Patrickowi Moore'owi.

Na kiedypełnia.pl

Na mapie nieba wpisz „Wega”, „Deneb” albo „Altair” w wyszukiwarkę, a mapa pokaże, gdzie są teraz i o której górują nad Twoim miejscem. Opisy gwiazdozbiorów znajdziesz w działach Lutnia, Łabędź i Orzeł.

Czytaj dalej