← Artykuły

Kosmos25 października 20262 min czytania

Sagittarius A*. Supermasywna czarna dziura w sercu Drogi Mlecznej

26 700 lat świetlnych od nas, w Strzelcu, krąży o 4 mln mas Słońca cięższy olbrzym. Jak go „zważono”, za co przyznano Nobla i co pokazało pierwsze zdjęcie z 2022 r.?

Centrum Drogi Mlecznej na złożonym zdjęciu teleskopów Hubble’a, Spitzera i Chandry
NASA / JPL-Caltech / ESA / CXC / STScI

W kierunku gwiazdozbioru Strzelca, ok. 26 700 lat świetlnych od nas, leży centrum naszej Galaktyki. Siedzi tam Sagittarius A* (czyt. „Sagittarius A gwiazdka”): supermasywna czarna dziura o masie ok. 4,3 mln mas Słońca.

Jak zważono niewidzialny obiekt?

Przez blisko 30 lat dwa zespoły, Reinharda Genzla i Andrei Ghez, śledziły gwiazdy krążące wokół centrum Galaktyki. Najsłynniejsza z nich, S2, obiega je w ok. 16 lat po bardzo wydłużonej orbicie. W 2018 r. przeleciała ok. 120 au od Sgr A*, z prędkością ok. 7700 km/s (2,5% prędkości światła).

Z kształtu orbit, dokładnie tak jak z prawa Keplera, wynika masa ciała w środku. Kilka milionów mas Słońca w obszarze mniejszym niż Układ Słoneczny może być tylko czarną dziurą. Za to odkrycie Genzel i Ghez dostali Nagrodę Nobla z fizyki w 2020 r.

Pierwsze zdjęcie

12 maja 2022 r. zespół Event Horizon Telescope pokazał pierwszy obraz Sgr A*: świecący pierścień gorącego gazu wokół ciemnego cienia czarnej dziury. Żeby uzyskać taką rozdzielczość, połączono radioteleskopy z całej Ziemi w jeden wirtualny instrument wielkości planety.

Pierścień ma na niebie ok. 50 mikrosekund łuku. Odpowiada to obwarzankowi leżącemu na Księżycu, oglądanemu z Ziemi.

Ile miejsca zajmuje?

Promień horyzontu zdarzeń Sgr A* (promień Schwarzschilda) to ok. 12–13 mln km, czyli ok. 0,08 au. Cała czarna dziura zmieściłaby się z łatwością wewnątrz orbity Merkurego.

Spokojny olbrzym

Sgr A* jest dziś bardzo „głodny”: pochłania mało materii i świeci słabo w porównaniu z kwazarami. Co kilka godzin pojawiają się jednak rozbłyski w podczerwieni i promieniach rentgenowskich, gdy w pobliże horyzontu wpadają porcje gazu.

Czy da się ją zobaczyć?

Nie. W świetle widzialnym centrum Galaktyki zasłaniają gęste obłoki pyłu, które przepuszczają ok. jednej bilionowej części światła. Astronomowie obserwują je w podczerwieni, falach radiowych i promieniach rentgenowskich. Kierunek do niego możesz jednak wskazać: latem, nisko nad południowym horyzontem, między Strzelcem a Skorpionem.

Na kiedypełnia.pl w dziale Czarne dziury zobaczysz, gdzie jest teraz Sagittarius A* na Twoim niebie. W symulatorze sprawdzisz, co stałoby się z gwiazdą przelatującą obok czarnej dziury o masie 4,3 mln Słońc.

Czytaj dalej